نوع مقاله : pajoheshi

نویسندگان

• محسن بیگدلی ¹
• محمدعظیم حسین بر ²
• فاطمه جعفرنیا ³
• کریم نجفی برزگر ⁴

¹ استاد راهنما، استادیار، تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

² دانشجوی دکترای تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

³ مشاور اوّل، استادیار، تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

⁴ مشاور دوّم، دانشیار، تاریخ اسلام، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران.

چکیده

ماوراءالنّهر، به‌دلیل غنای اقتصادی و موقعیت استراتژیک، از مراکز کلیدی تأمین مالی خلافت مروانی بود. سیاست‌های مالی این دوره، به‌ویژه در اخذ خراج و جزیه، با چالش‌هایی نظیر مقاومت‌های محلّی و تنوّع فرهنگی مواجه شد. بررسی این سیاست‌ها به دلیل تأثیر آن‌ها بر ثبات اقتصادی و سیاسی منطقه و فقدان پژوهش‌های متمرکز بر این موضوع، ضروری است. هدف پژوهش، تبیین سیاست‌های مالی مروانیان و نگرش حکمرانان به شیوه‌های اخذ مالیات در ماوراءالنّهر است، با این سؤال که این سیاست‌ها چگونه شکل‌گرفتند و چه تأثیری داشتند؟ روش تحقیق تاریخی با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی است و با تکیه بر منابع تاریخی، به تحلیل داده‌ها پرداخته است. یافته‌ها نشان می‌دهد که سیاست‌های مالی مروانیان ترکیبی از رویکردهای متمرکز دوران عبدالملک و قتیبه، دوران سرکوبگرانة یزید بن مهلّب و عصر اصلاحی عمربن‌عبدالعزیز بود. عبدالملک با استانداردسازی دیوان خراج، کارایی را افزایش داد، امّا فشارهای مالیاتی یزید بن مهلّب به کاهش تولید و شورش منجر شد. اصلاحات عمر با تأکید بر عدالت اسلامی، رضایت عمومی را جلب کرد، امّا به‌دلیل مقاومت نخبگان، پایدار نماند. نصر بن سیار با ساماندهی مالیاتی، ثبات نسبی ایجاد کرد، ولی گسترش اسلام و معافیت‌های مالیاتی، درآمد خلافت را کاهش داد. این پژوهش، با تحلیل جامع سیاست‌های مالی مروانیان، نشان می‌دهد که فقدان انسجام و سوءمدیریت، به‌تضعیف نفوذ خلافت در ماوراءالنّهر کمک کرد و بر ضرورت مطالعه عمیق‌تر نظام‌های مالیاتی در تاریخ اسلامی تأکید دارد.

کلیدواژه‌ها

• جزیه
• خراج
• عمر بن عبدالعزیز
• ماوراءالنّهر
• مروانیان

موضوعات

• تاریخ های محلی ایران

عنوان مقاله [English]

Financial policies of the Marwanites in the transoxiana region

نویسندگان [English]

• Mohsen bigdeli ¹
• Mohammadazim Hosseinbor ²
• fatemeh jafarniya ³
• Kzrim najafi barzegar ⁴

¹ Assistant Prof, Department of history of islam Payame Noor University, Thran, Iran.

² Ph.D. Student, history of islam Payame Noor University, Thran. Iran.

³ Assistant Prof, Department of history of islam Payame Noor University, Thran. Iran.

⁴ Associate Prof, Department of history Payame Noor University, Tehran. Iran.

چکیده [English]

Due to its economic richness and strategic position, Transoxiana was one of the key financial sources for the Marwanid. The fiscal policies of this era, particularly in collecting Tribute and tax, faced challenges such as local resistance and cultural diversity. Examining these policies is essential, both because of their impact on the region’s economic and political stability, and due to the lack of focused research on the subject. The present study is aimed at explaining the Marwanid financial policies and the rulers’ attitudes toward taxation methods in Transoxiana, through the guiding question: how were these policies formed, and what effects did they have? The research adopts a descriptive-analytical approach, relying on historical sources to interpret the data. According to the findings, the Marwanid financial policies combined centralized strategies from the era of Abdal-Malik and, the repressive period of Yazid ibn Muhallab, and the reformist phase under Umaribn Abdal-Aziz. Abdal-Malik enhanced efficiency through standardizing the diwan-e kharaj, yet the heavy taxation under Yazid ibn al-Muhallab led to reduced production and uprisings. The reforms of, rooted in Islamic justice, gained public approval but lacked durability due to elite resistance. Nasr ibn Sayyar achieved relative stability through fiscal organization, but the spread of Islam and the resulting tax exemptions lowered state revenue. The current study, through a comprehensive analysis of Marwanid fiscal policies, reveals that the lack of coherence and mismanagement contributed to the weakening of caliphal influence in Transoxiana and highlights the need for deeper inquiry into fiscal systems in Islamic history.

کلیدواژه‌ها [English]

• Bani Marwan
• tax
• Transoxiana
• Tribute
• Umar ibn Abdـal Aziz