با همکاری مشترک دانشگاه پیام نور و انجمن ایرانی تاریخ

نوع مقاله : pajoheshi

نویسندگان

1 استادیار گروه تاریخ، سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران

2 دکترای تاریخ ایران اسلامی، پژوهشگر تاریخ

چکیده

خان احمدخان گیلانی (943-1000ق)آخرین حاکم حکومت آل کیا در گیلان است که در سال1000ق بنا به دلایل سیاسی، اقتصادی و مذهبی به وسیلة شاه عباس یکم ساقط شد. برخورد مورّخان عصر صفوی با حکومت آل کیا در سه مقطع قابل بررسی است: در مقطع اوّل به پاس پناهنده شدن اسماعیل میرزا به گیلان، با احترام از آل کیا یاد می‌کنند؛ در مقطع دوم که مصادف با حکومت شاه طهماسب بود، به دلیل بروز برخی اختلافات بین طهماسب و خان احمدخان که به دستگیری و زندانی شدن وی منجر شد، مورخان رفته رفته در نوشته‌های خود دست از حمایت حکومت کیایی کشیدند؛ مقطع سوم با حکومت شاه عباس و برچیده شدن حکومت کیایی هم‌زمان بود. این پژوهش بر آن است تا با بررسی متون تاریخی عصر صفوی، ضمن تجزیه و تحلیل و بیان صحت و سقم گزارش‌های آنها به این پرسش پاسخ دهد که علت دیدگاه‌های متفاوت منابع تاریخی صفوی دربارة شخصیت خان احمدخان گیلانی چه بوده است؟ منابع تاریخی این عصر با نگاهی جانبدارانه به حکومت صفوی، تلاش دارند با حمایت از اقدام شاه عباس در حمله به گیلان، خان احمدخان را مقصر اصلی این اقدام جلوه دهند.

کلیدواژه‌ها

آذر بیگدلی (1338). آتشکده آذر. به کوشش حسن سادات ناصری. تهران: امیرکبیر.
آرام، محمدباقر (1386). اندیشه تاریخ‌نگاری عصر صفوی. تهران: امیرکبیر.
اسکندربیگ منشی ترکمان (1377).تاریخ عالم‌آرای عباسی.تصحیح محمداسماعیل رضوانی. تهران:دنیای کتاب.
افوشته‌ای نطنزی، محمود ابن هدایت‌الله (1373).نقاوة الآثار فی ذکرالاخیار. به اهتمام احسان اشراقی. تهران: علمی و فرهنگی.
اللهیاری، حسن (1396). «تحلیل تاریخی حذف حکومت سادات کیایی توسط صفویان». فصلنامه تاریخ اسلام در آینه پژوهش. ش 42. ص 5-22.
بدلیسی، شرف‌خان بن شمس‌الدین (1377).شرفنامه (تاریخ مفصل کردستان). به اهتمام ولادیمیر زرنوف. تهران: اساطیر.
بوداق منشی قزوینی (1378). جواهر الاخبار. تصحیح و تعلیقات محسن بهرام‌نژاد. تهران: میراث مکتوب.
پناهی، عباس (1391). «تاریخ‌نگاری محلی حوزة جنوبی دریای خزر». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. ش 167. ص 23-27.
پناهی، عباس (1390). کتابشناسی توصیفی، تحلیلی گیلان در عصر صفوی. ایلیا.
پناهی، عباس (1393). کارکرد اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کیائیان در گیلان با نگرشی بر روابط آنها با حکومت‌های محلی و صفویه. رشت: دانشگاه گیلان.
تتوی، قاضی احمد؛ قزوینی،آصف‌خان (1382).تاریخ الفی. تصحیح غلامرضا طباطبایی مجد. تهران: علمی و فرهنگی.
ثواقب، جهانبخش (1380). تاریخ‌نگاری عصر صفویه و شناخت منابع و مآخذ. شیراز: نوید شیراز.
جنابدی، میرزابیگ (1378).روضةالصفویه . به کوشش غلامرضا طباطبایی‌مجد. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار یزدی.
خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین الحسینی (1353). حبیب‌السیر فی اخبار افراد بشر. زیر نظر محمود دبیرسیاقی. تهران: خیام.
رابینو، ه. ل (1374). ولایات دارالمرز ایران، گیلان. ترجمة جعفر خمامی‌زاده. رشت: طاعتی.
رابینو، ه. ل (1369). فرمانروایان گیلان. ترجمة م.پ. جکتاجی و رضا مدنی. رشت: گیلکان.
رازنهان، محمدحسن؛ نعیمی، سهیلا (1394). «پیامدهای سیاست شاه عباس در براندازی حکومت شیعی آل کیا در گیلان». فصلنامه شیعه‌شناسی. ش 50. ص 221-244.
رازی، امین احمد (1340).هفت اقلیم. تصحیح و تعلیق جواد فاضل. تهران: انتشارات کتب ایران.
روملو، حسن‌بیگ (1384).احسن التواریخ. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران:اساطیر.
شایسته، فریدون (1380). «اخبار گیلان در کتاب تاریخ عباسی یا روزنامه ملا جلال». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. ش 46 و 47. ص 45-47.
شایسته، فریدون (1390). «گیلان در منابع عصر صفوی». کتاب ماه تاریخ و جغرافیا. ش 160. ص 127-128.
شورمیج، محمد (1390). «روش و بینش تاریخ‌نگاری اسکندربیگ منشی در عالم‌آرای عباسی با تکیه‌ بر وقایع گیلان». فصلنامه تاریخ‌نگری و تاریخ‌نگاری. ش 14. ص 79-100.
عادل، پرویز (1386). «سیاست آل‌کیا در برابر آق‌قویونلوها، درآمدی بر تشکیل دولت صفوی». رشد آموزش تاریخ. ش 29. ص 28-31.
غفاری قزوینی، قاضی احمد (1343).تاریخ جهان‌آرا. به اهتمام مجتبی مینوی. تهران: حافظ.
فومنی، عبدالفتاح (1353).تاریخ گیلان. تصحیح عطاءالله تدین. تهران: فروغی.
فومنی، عبدالفتاح(1349)تاریخ گیلان. تصحیح منوچهر ستوده. تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
قمی، قاضی احمد ابن شرف‌الدین الحسین الحسینی (1363). خلاصةالتواریخ. تصحیح احساناشراقی. تهران: دانشگاه تهران.
کنارودی، قربانعلی؛ نعیمی، سهیلا (1392). حکومت سادات آل‌کیا در گیلان. نوین پویا.
کنارودی، قربانعلی؛ نعیمی، سهیلا (1390). «علل تداوم حکومت سادات آل کیا در گیلان». فصلنامه شیعه‌شناسی. ش 34. 147-178.
کویین، شعله آلیسیا (1387). تاریخ‌نویسی در روزگار فرمانروایی شاه ‌عباس صفوی. ترجمة منصور صفت‌گل. تهران: دانشگاه تهران.
لاهیجی، علی بن شمس‌الدین بن حاجی حسن (1352).تاریخ خانی.تصحیح منوچهر ستوده.تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
مرعشی، سید ظهیرالدین (1364).تاریخ گیلان و دیلمستان. تصحیح منوچهر ستوده.تهران: بنیاد فرهنگ ایران.
معتمد لنگرودی، فاطمه؛ بایرام، مائده (1395). «منبع‌شناسی پژوهش تاریخ آل‌کیا در گیلان». نقد کتاب تاریخ. ش 9 و 10. ص 219-236.
منجّم، ملا جلال‌الدین (1366).تاریخ عباسی (روزنامه ملا جلال ) به کوشش سیف‌اله وحیدنیا.تهران: وحید.
منزوی، علینقی (1369). «خاندان کارکیا در گیلان».گیلان نامه (مجموعه مقالات گیلان‌شناسی). رشت.
میرجعفری، حسین؛ عاشوری، عباس (1390). تاریخ‌نگاری و تحولات آن در ایران و جهان، تهران: دانشگاه پیام نور.
نعیمی، سهیلا (1389). «آل کیا و علل سقوط آن در گیلان». فصلنامه تاریخ اسلام و ایران. ش 7. ص 113-134.
نوایی، عبدالحسین (1370). مجموعه اسناد و مکاتبات تاریخی. تهران: بنیاد فرهنگ.
نوایی، عبدالحسین (1377).ایران و جهان از مغول تا قاجاریه. تهران: نشر هما.
نوزاد، فریدون (1373).نامه‌های خان احمد خان گیلانی. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار یزدی.
واعظ شهرستانی، نفیسه (1382). «نقد و ارزیابی تاریخ‌نگاری اسکندر بیگ منشی در عالم‌آرای عباسی»کتاب ماه تاریخ و جغرافیا، ش 68و 69. ص 92-105.
واله اصفهانی، محمدیوسف (1372). خلدبرین. به کوشش میرهاشم محدث. تهران: بنیاد موقوفات محمود افشار یزدی.
هدایت، رضاقلی‌خان (1380).روضةالصفای ناصری. تصحیح جمشید کیان‌فر. تهران: اساطیر.