کارکرد سلاح توپ در سرکوب شورش‌های محلی و استمرار دولت متمرکز عصر صفوی

نوع مقاله: pajoheshi

نویسندگان

1 دکترای رشته تاریخ ایران بعد از اسلام، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد علوم و تحقیقات)

2 استاد گروه تاریخ دانشگاه شیراز

3 استاد گروه تاریخ، دانشگاه شهید بهشتی

4 استاد گروه تاریخ، دانشگاه آزاد اسلامی (واحد علوم و تحقیقات)

10.30473/lhst.2019.41098.2110

چکیده

توپ، به عنوان سلاح سنگین، جمعی، گران قیمت، نیازمند آموزش در به­کارگیری و صرف هزینه در ساخت، نگهداری و به­کارگیری، فقط می‌توانست در انحصار و اختیار دولت مرکزی باشد. از دورة شاه تهماسب اول که نخستین تجربه­های ساخت و به­کارگیری سازمان­یافته و مؤثر آن در قشون صفوی ثبت شده تا دوران شاه عباس اول که بیشترین ساخت و کاربرد توپ در نبردها روی داده است،‌ شواهد تاریخی نشان می­دهند به­کارگیری این سلاح مدرن برای کنترل نیروهای گریز از مرکز،‌ سرکوب حکام سرکش محلی و تثبیت و گسترش حاکمیت مرکزی، عاملی تعیین کننده و سرعت‌بخش بوده است. با ظهور نشانه­های ضعف حکومت صفوی و آغاز شورش­های پراکندة اقوام سرحدی،‌ توپچیان همواره بخشی از قشون را تشکیل می­دادند،‌ هرچند ناتوانی آنها در کاربرد مفید توپخانه در جنگ صحرا (رو در رو) موجب شکست­های قشون دولتی و سرانجام سقوط صفویان شد. در سرکوب حکمرانان محلی اگر «جنگ قلعه» روی می­داد،‌ قدرت ویرانگر گلوله و صدای غرّش توپ هر مقاومتی را در هم می­شکست اما در «جنگ­های صحرا و رو در رو»،‌ در دورة صفوی مهارت کافی برای استفادة مؤثر و تعیین کننده از توپخانه حاصل نشد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه­ای است.

کلیدواژه‌ها


اسکندربیگ منشی (1387). تاریخ عالم­آرای عباسی. به اهتمام و تنظیم ایرج افشار. چاپ چهارم. تهران: امیرکبیر.

بیانی، خانبابا (1353). تاریخ نظامی ایران دورۀ صفویه. تهران: ستاد بزرگ ارتشتاران.

ذکاء، یحیی (1350). ارتش شاهنشاهی ایران، از کورش تا پهلوی. تهران: شورای ارتشی جشن دوهزار و پانصدمین سال بنیانگذاری شاهنشاهی ایران.

روملو، حسن‌بیگ (1357). احسن­التواریخ. تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: بابک.

شیرازی، عبدی‌بیگ (1369). تکملة الاخبار (تاریخ صفویه از آغاز تا 978ق). تصحیح عبدالحسین نوایی. تهران: نشر نی.

فیگوئروا، گارسیا دسیلوا (1363). سفرنامۀ دن گارسیا دسیلوا فیگوئروا، سفیر اسپانیا در دربار شاه عباس اول. ترجمة غلامرضا سمیعی. تهران: نشر نو.

قوزانلو، جمیل (1315). تاریخ نظامی ایران. تهران: مؤلف.

قمی، احمد بن شرف­الدین الحسین الحسینی (1363). خلاصة­التواریخ. تصحیح احسان اشراقی. تهران: دانشگاه تهران.

کروسینسکی، یودا (1363). سفرنامۀ کروسینسکی: یادداشت­های کشیش لهستانی عصر صفوی (1725-1707)، نوشتۀ ژان آنتوان دوسرسو براساس یادداشت­های کروسینسکی. ترجمة عبدالرزاق دنبلی (مفتون). مقدمه و تصحیح مریم میراحمدی. تهران: توس.

مستوفی، محمدمحسن بن محمدکریم (1375). زبدةالتواریخ. به­کوشش بهروز گودرزی. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار یزدی.

منجم یزدی، ملاجلال­الدین محمد (1366). تاریخ عباسی یا روزنامۀ ملا جلال. به کوشش سیف­الله وحیدنیا. تهران: وحید.

 نصیری، محمدابراهیم بن زین­العابدین (1373). دستور شهریاران (سال­های 1110-1105ق پادشاهی سلطان حسین صفوی). به کوشش محمدنادر نصیری مقدم. تهران: موقوفات دکتر محمود افشار.

Amir Hassanpour: “Dimdim”, Iranica, Vol. VII, Fasc. 4, pp. 404-405.