با همکاری مشترک دانشگاه پیام نور و انجمن ایرانی تاریخ

نوع مقاله : pajoheshi

نویسندگان

1 دانشیار دانشگاه اصفهان

2 کارشناس ارشد سازمان اسناد ملی ایران

3 کارشناس ارشد تاریخ

چکیده

با توجه به تأثیر سرنوشت­­ساز نهضت ملّی صنعت نفت در تاریخ معاصر ایران و نقش مهمی که روحانیون ایران در این امر بر عهده گرفتند، مقاله­ حاضر برآن است تا نقش روحانیون اصفهان را در این برهه­­ تاریخی مورد ارزیابی قرار دهد. روحانیون اصفهان چه اندازه در به حرکت درآوردن و هدایت جنبش­های مردمی به نفع نهضت نقش داشتند؟ دخالت آنان چه دستاوردهایی را برای نیروهای مذهبی به همراه آورد؟ آیا آنها توانستند اعتماد نسل جوان را برای مبارزات بعدی جلب کنند؟ بررسی سؤالات مورد نظر بر این فرض مبتنی است که روحانیون در جامعه­ آن روز اصفهان از نفوذ زیادی برخوردار بودند. رویکرد مقاله­ پیش رو توصیفی- تحلیلی است و بر اساس منابع آرشیوی، کتابخانه­­ای و پژوهش میدانی صورت گرفته است. یافته­های پژوهش حاکی از آن است که نیروهای مذهبی اصفهان قدرت برانگیختن جنبش­های مردمی را دارا بودند و به تبع آیت­الله کاشانی از این قدرت به نفع نهضت استفاده کردند. ولی پس از اختلاف بین سران نهضت، اکثر روحانیون اصفهان به دلایل مختلف از جمله قدرت یافتن روز­افزون حزب توده از دکتر مصدق روی­گردان شدند و در برابر کودتا محافظه­کاری پیشه کردند. بیشتر جوانان اصفهان با مشاهده­ این رویکرد، برای ادامه­ مبارزه علیه استبداد از «نیروی مذهب» دلسرد شدند. این روند تا زمان ورود آیت­الله خمینی به صحنه­ سیاست ادامه داشت.

کلیدواژه‌ها

آبراهامیان، یرواند (1386). ایران بین دو انقلاب. ترجمه محسن شمس­آبادی و محسن مدیر­شانه­چی. تهران: مرکز.
اسرارکودتا، اسناد محرمانه CIA درباره عملیات سرنگونی دکتر مصدق (1379). مترجم دکتر حمید احمدی. تهران: نشر نی.
اسنادی از انجمن­ها و جوامع مذهبی در دوره­ی پهلوی (1381). تهیه و تنظیم مرکز اسناد ریاست جمهوری. تهران: مرکز اسناد ریاست جمهوری.
افراسیابی، بهرام و سعید دهقان (1360). طالقانی و تاریخ. تهران: انتشارات نیلوفر.
آوری، پیتر و گاوین همبلی و چارلز ملویل و...(1388). تاریخ ایران  از رضا شاه تا انقلاب اسلامی(از مجموعه تاریخ کمبریج دفتر دوم از جلد هفتم). ترجمه مرتضی ثاقب فر. تهران: جامی.
بسته­نگار، محمد (1381). مصدق و حاکمیت ملت. تهران: قلم.
بهرامی، روح­الله (1382). اسنادی از قیام سی تیر 1331. تهران: مرکز اسناد ریاست جمهوری.
ترکمان، محمد (1359). اطلاعاتی درباره: تشنجات، درگیریهای خیابانی و توطئه در دوران حکومت دکتر محمد مصدق. دقتر اول. تهران: رسا.
ـــــــــــ (1374). نامه­های دکتر مصدق. تهران: نشر هزاران.
ـــــــــــ (1379).­ نقدی بر کتاب مصدق و نبرد قدرت و اسنادی درباره رابطه علما با دکتر مصدق. تهران، رسا.
جانزاده، علی (1382). خاطرات سیاسی رجال ایران: از مشروطیت تا کودتای 28 مرداد 1332. تهران: جانزاده.
جعفری علی­زاده، احمد (بی تا). شهدای سی ام تیرماه 1331. بی­جا: انتشارات توحید.                                      
جعفریان، رسول (1382). اسنادی از خاندان روضاتیان. قم: انصاریان.
ـــــــــــ (1387). مقالات تاریخی دفتر سیزدهم و چهاردهم. قم: دلیل ما.
ـــــــــــ (1387). جریان و سازمان­های مذهبی- سیاسی ایران. تهران: خانه کتاب.
حسینیان، روح ا... (1381). بیست سال تکاپوی اسلام شیعی در ایران،1320-1332ش. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
حنیف، محمد (1383). اصفهان در انقلاب (مجموعه تاریخ های محلی انقلاب اسلامی/2). تهران: عروج.
دهنوی، محمد (1361). مجموعه­ای از مکتوبات، سخنرانی­ها و پیام­های آیت­الله کاشانی ازمهر ماه 1330 تا قیام ملی سی­ام تیر 1331 . تهران: چاپخش.
دوانی، علی (1377). نهضت روحانیون ایران، ج 1،2. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
ذبیح، سپهر (1378). تاریخ جنبش کمونیستی در ایران. مترجم محمد رفیعی مهرآبادی. تهران: عطائی.
ـــــــــــ (1381). ایران در دوره مصدق: ریشه­های انقلاب ایران. مترجم ­محمد رفیعی مهرآبادی. تهران: عطائی.
رجایی، عبدالمهدی (1385). «نگاهی به کودتای 28 مرداد 1332 در اصفهان». تاریخ معاصر ایران. س10. ش 37. صص­ 91-63.
رسولی­پور، مرتضی (1380). ناگفته هایی از دولت دکتر مصدق. تهران: مؤسسه فرهنگی پژوهشی نظر.
رهنما، علی (1384). نیروهای مذهبی بر بستر حرکت نهضت ملّی. تهران: گام نو.
روضاتی، محمدعلی (1371). زندگانی حضرت آیت­الله چهارسوقی. اصفهان: چاپخانه داد.
زادهوش، محمدرضا (1382). «مروری بر زندگی آیت­الله زند کرمانی». کتاب ماه (دین). س 6. ش 66 – 67.
زاهدنجفی، محمد (1382). فطرت بیدار زمان(شرح حال و اندیشه­های آیت­الله محمدباقر زندکرمانی). اصفهان: عطر عترت.
سازمان اسناد ملّی ایران (1329). وضعیت کارخانجات/ اوضاع اجتماعی/ بهداشتی/ فرهنگی/ اقتصادی اصفهان و اختلاف بین سندیکاهای کارگری به تحریک حزب توده. 293002011 .13-2.
ـــــــــــ (1330). سخنرانی­های انجمن تبلیغات دینی در حمایت از مصدق و ملّی شدن نفت. 290004189. 1.
سحابی، عزت­اله (1380). مصدق، دولت ملی و کودتا. تهران: طرح نو.                                                       
شیخی، الیاس (1386). اصفهان قلب سیاسی ایران
صلواتی، فضل ا...(1385). مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت اصفهان. تهران: اطلاعات.
فردوست، حسین (1374). ظهور و سقوط سلطنت پهلوی. ج1. تهران: اطلاعات.                                     
فلسفی، محمدتقی (1376). خاطرات و مبارزات حجه­الاسلام فلسفی. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
قاسمی، رحیم (1388). بزم معرفت. اصفهان: کانون پژوهش.                                                                   
ـــــــــــ (1388). گلزار فضیلت، مشاهیر تخت فولاد تکیه فاضل هندی. اصفهان: کانون پژوهش.
کاتم، ریچارد (1371). ناسیونالیسم در ایران. مترجم فرشته سرلک. تهران: نشر گفتار.                                      
کاتوزیان، همایون (1379). مصدق و نبرد قدرت. مترجم احمد تدین. تهران: رسا.
 کاظمی، عباس (1383). جامعه شناسی روشنفکری دینی در ایران. تهران: طرح نو.
کتابی، محمدباقر (1375). رجال اصفهان. اصفهان: گل­ها.
کرباسی­زاده اصفهانی، علی (1380). نگاهی به احوال و آراء حکیم مدرس اصفهانی. اصفهان: کانون پژوهش.
کلباسی، علی(1353). اقتصاد شهر اصفهان: تهران.
گازیوروسکی، مارک (1367).­کودتای 28 مرداد 1332. مترجم غلامرضا نجاتی. تهران: شرکت سهامی انتشار.
گزارشی ازحماسه پانزده خرداد دراصفهان به روایت خاطرات (1371).­ اصفهان: بنیاد تاریخ انقلاب اسلامی ایران.
گلبیدی، حسین (1380). آیت­الله کاشانی و نفت. مقدمه محمد نحوی. تهران: اسلامی.                                       
لاجوردی، حبیب (1387). خاطرات دکتر مهدی حائری یزدی(استاد فلسفه و فرزند بنیاد گذارحوزه­ی علمیه­ی قم). تهران: نادر.
مدیر­شانه­چی، محسن(1385). فرهنگ احزاب و جمعیت­های سیاسی ایران. تهران: نگاه معاصر.
مسعودنیا، حسین (1386). علل پیدایش و تحلیل کارکرد احزاب سیاسی در ایران 1332-1320 شمسی (با تکیه بر مورد اصفهان). رساله دکتری. دانشگاه اصفهان.
معاصر. مقدمه دکتر مجید کارشناس. اصفهان: دادیار.              
منتظرالقائم، اصغر(1389). دانشنامه تخت فولاد اصفهان آ-ج. ج ا. اصفهان: مجموعه فرهنگی تفریحی شهرداری اصفهان.
منتظری، حسینعلی (1379). خاطرات آیت­الله حسینعلی منتظری. بی­جا.
موحد، محمدعلی (1378). خواب آشفته­ی نفت: دکتر مصدق و نهضت ملی ایران. تهران: کارنامه.           
میثمی، لطف­الله (1378). از نهضت آزادی تا مجاهدین (خاطرات لطف­الله میثمی). تهران: صمدیه.
Akhavi, S. (1980). Religion and Politic in Contemporary Iran. NewYork.
2. روزنامه­ها
اصفهان (1329). شماره 725.
ـــــــــــ (1330). شماره 742، شماره 744، شماره 746،  شماره 748، شماره 852، شماره 854،  شماره 869، شماره 786، شماره787.
ـــــــــــ (1331). شماره 851، شماره 869، شماره 870.
ـــــــــــ (1332). شماره976.
پادزهر (1330). شماره9.
پیکار اصفهان (1331). شماره45.
چهلستون (1330). شماره16، شماره19، شماره20.
چهلستون (1332). شماره104.
مجاهد (1332). شماره52،  شماره58.
نقش جهان (1325). شماره 615.
 
3. مصاحبه­ها
صاعداصفهانی، محمدعلی (متولد 1304). در سال 1325ش عضو انجمن تبلیغات دینی اصفهان شد و از این طریق با فعالیت­های روحانیون اصفهان آشنایی پیدا کرد. تاریخ مصاحبه: 5 /10/ 1389، 29 /10/ 1389 اصفهان.
صلواتی، فضل­الله (متولد1317). از مطلعین جریان­های سیاسی آن دوره­ی اصفهان به شمار می­آید. او فرزند آیت­الله حیدرعلی صلواتی است و از این رو از نزدیک در جریان فعالیت­های روحانیون اصفهان قرار داشت. تاریخ مصاحبه: 7/۱0/ 1389 اصفهان.
میرمحمدصادقی، رضا (متولد1313). در سن 13 سالگی فعالیت سیاسی خود را با فروش روزنامه­های وابسته به فداییان اسلام، شروع کرد و در سن 19 سالگی نیز در قالب نیروهای مذهبی به مبارزه برای ملّی شدن صنعت نفت ادامه داد. تاریخ مصاحبه: 4/۱۱/ 1389 اصفهان.
واعظی، حسین (متولد 1310). فعالیت سیاسی خود را در سال 1323ش. با عضویت در اتحادیه کارگری به ریاست شمس صدری آغاز کرد و در سال 1329ش. هم عضو حزب زحمتشکان اصفهان شد. تاریخ مصاحبه: 13/۴/ 1390 اصفهان.
 4. منبع الکترونیک
س.ر، وب‌لاگ شهید مهندس سیدمجید شریف واقفی، اصفهان در دهه‌های 1350 - 1330ش».
http://www.msharifvaghefi.blogfa.com/post-26.aspx   (access1387/01/24شنبه، )